Gãy xương mác khi đá bóng: dấu hiệu, sơ cứu và hồi phục

Gãy xương mác khi đá bóng thường xảy ra sau một pha vào bóng từ bên hông hoặc một cú xoay cổ chân khi bàn chân bị găm xuống sân. Dấu hiệu rõ nhất là đau nhói ở mặt ngoài cẳng chân hoặc cổ chân, sưng nhanh, và bạn đau khi đặt chân xuống đất. Nếu nghi ngờ, ngừng chơi ngay và đi chụp X-quang.

Bài này đi theo đúng thứ tự bạn sẽ gặp: nhận biết trên sân, sơ cứu, chuyện bác sĩ sẽ làm, rồi hồi phục. Mọi mốc thời gian chỉ là tham khảo, mỗi ca khác nhau. Không cần nhớ hết một lần.

Xương mác nằm ở đâu và vì sao dễ gãy khi đá bóng

Cẳng chân có hai xương. Xương chày to, nằm phía trong, gánh phần lớn sức nặng cơ thể. Xương mác mảnh hơn, chạy dọc mặt ngoài, đầu dưới tạo thành mắt cá ngoài. Nó gánh ít tải trọng hơn nhưng giữ vai trò ổn định cổ chân.

Đá bóng gây gãy theo hai kiểu:

• Va chạm trực tiếp: bị đối phương đạp hoặc xúc vào cẳng chân từ bên hông. Ống đồng giảm lực nhưng không chống được mọi cú vào bóng nặng.
• Xoắn vặn: chân trụ cắm xuống cỏ, thân người xoay. Lực truyền lên làm gãy xương mác ở vùng cổ chân hoặc phía trên mắt cá.

Ví dụ có thật: Luke Shaw gãy cả xương chày lẫn xương mác ở trận gặp PSV năm 2015, còn Aaron Ramsey gặp chấn thương tương tự sau pha vào bóng của Ryan Shawcross năm 2010. Cả hai là kiểu va chạm trực tiếp, lực rất lớn. Ở sân phủi, ca thường gặp hơn lại là kiểu xoắn vặn, nghe nhẹ nhàng hơn nhưng vẫn gãy được. Những ca như Shaw hay Ramsey thường được bàn tới nhiều trong tuần đó, và khi theo dõi lịch thi đấu cùng bảng tỷ lệ tại keo nha cai, bạn sẽ thấy chấn thương của một cầu thủ chủ chốt tác động ra sao đến cả đội.

Dấu hiệu nhận biết gãy xương mác khi đá bóng

Bạn khó tự phân biệt gãy xương với bong gân nặng, vì hai chấn thương này khá giống nhau. Nhưng có vài tín hiệu nên coi là báo động:

• Đau tăng khi ấn dọc xương ở mặt ngoài cẳng chân, không chỉ đau ở phần mềm.
• Nghe hoặc cảm nhận tiếng “rắc” ngay lúc va chạm.
• Sưng và bầm tím lan nhanh trong vài chục phút.
• Không dám chịu lực lên chân, hoặc bước vài bước là đau chói.
• Cẳng chân hay cổ chân nhìn lệch, méo so với bên kia.

Lỗi hiểu sai phổ biến: “còn đi được nghĩa là không gãy”

Đây là hiểu lầm tôi gặp nhiều nhất. Vì xương chày gánh phần lớn sức nặng, một số ca gãy xương mác đơn độc, nhất là gãy nhẹ hoặc nứt, vẫn cho phép bạn đi khập khiễng. Nhiều người tưởng bong gân, về nhà chườm đá rồi đá tiếp tuần sau. Kết quả là xương lệch thêm hoặc cổ chân mất vững.

Quy tắc dễ nhớ: đau đúng điểm trên xương, sưng nhiều, hoặc đau sau hơn một hai ngày chưa giảm, hãy đi chụp phim. Đừng chờ.

Sơ cứu tại sân: nên làm và đừng làm

Mục tiêu duy nhất là giữ chân bất động và đưa người bị thương đến cơ sở y tế. Bạn làm theo thứ tự này:

1. Dừng chơi, để người bị thương nằm hoặc ngồi yên. Không cố đứng thử.
2. Cố định chân. Dùng nẹp tạm như tấm bìa cứng hoặc cây dài, đặt dọc hai bên cẳng chân, cột bằng băng hoặc khăn, nằm ngoài vị trí đau. Nẹp phải ôm cả khớp gối lẫn cổ chân phía trên và dưới chỗ nghi gãy.
3. Chườm lạnh qua lớp vải, khoảng vài phút mỗi lần, để giảm sưng. Không đặt đá trực tiếp lên da.
4. Kê cao chân nhẹ nhàng nếu không làm đau thêm.
5. Đưa đi viện. Nếu có vết thương hở, xương lòi, bàn chân tím lạnh hoặc tê hẳn, gọi cấp cứu ngay.

Đừng làm vậy: xoa bóp, bẻ nắn, kéo cho “vào chỗ”, hay bôi dầu nóng. Mấy việc này dễ làm tổn thương mạch máu và dây thần kinh. Cũng đừng tự uống thuốc giảm đau liều lạ khi chưa hỏi bác sĩ hay dược sĩ.

Hình ảnh gãy hở của Eduardo (Arsenal) trong trận gặp Birmingham năm 2008 cho thấy trường hợp nặng cần xử trí chuyên môn ngay. Với bạn ngoài sân phủi, nguyên tắc vẫn giống: bất động, không động chạm lung tung.

Bác sĩ sẽ làm gì và hồi phục bao lâu

Bước đầu là chụp X-quang. Có ca cần thêm CT hoặc MRI để xem dây chằng cổ chân. Hướng điều trị phụ thuộc vị trí gãy và xương có lệch hay không.

Vị trí gãy	Mức độ thường gặp	Hướng xử trí thường được cân nhắc
Thân xương mác, đơn độc, không lệch	Nhẹ đến vừa	Bó bột hoặc giày nẹp, hạn chế chịu lực theo chỉ định
Gần mắt cá ngoài	Vừa đến nặng, hay kèm tổn thương dây chằng	Có thể phải phẫu thuật nếu cổ chân mất vững
Gãy cả xương chày và xương mác	Nặng	Thường cần phẫu thuật cố định
Gãy hở	Cấp cứu	Xử trí khẩn tại bệnh viện

Thời gian trở lại sân khác nhau rất nhiều. Với gãy đơn giản, nhiều người cần khoảng vài tuần bất động rồi vài tuần đến vài tháng tập phục hồi. Gãy nặng, phải mổ, có thể kéo dài nhiều tháng. Đây là khoảng tham khảo, có thể thay đổi, nên hỏi bác sĩ điều trị cho ca của bạn.

Theo chúng tôi, phần dễ hỏng nhất là giai đoạn sau khi tháo bột

Cảm giác hết đau khiến nhiều người quay lại sân quá sớm. Theo chúng tôi, đây là lúc rủi ro cao nhất, vì xương liền chưa đủ vững và cơ cẳng chân đã teo sau nhiều tuần bất động. Cổ chân yếu dễ dẫn đến bong gân tái đi tái lại. Giống như cách người xem cân nhắc phong độ và lực lượng khi đọc bảng tỷ lệ ở keonhacai5, cầu thủ cũng nên chờ cơ thể sẵn sàng thật sự rồi mới quay lại sân.

Một lộ trình hợp lý thường gồm: lấy lại tầm vận động, tập sức mạnh cơ cẳng chân, tập thăng bằng một chân, rồi mới chạy nhẹ, đổi hướng, và cuối cùng là tiếp xúc bóng. Hãy để vật lý trị liệu hoặc bác sĩ cho phép từng bước.

Phòng tránh chấn thương xương mác khi chơi bóng

• Luôn mang ống đồng đúng cỡ. Nó không bảo đảm tuyệt đối nhưng giảm đáng kể nguy cơ với va chạm trực tiếp.
• Chọn giày hợp mặt sân. Đinh dài trên cỏ nhân tạo ướt hay sân cứng dễ găm chân, tăng nguy cơ xoắn vặn.
• Khởi động kỹ cổ chân, kèm bài thăng bằng một chân vài phút trước trận.
• Giảm cường độ khi mệt. Phần lớn pha tiếp đất sai xảy ra ở cuối trận khi cơ đã hết lực.

Câu hỏi thường gặp

Gãy xương mác có phải mổ không?

Không phải ca nào cũng mổ. Gãy đơn độc, không lệch thường điều trị bảo tồn bằng bó bột hoặc giày nẹp. Gãy gần cổ chân, kèm tổn thương dây chằng hoặc xương lệch nhiều thì bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật. Quyết định dựa trên phim chụp.

Làm sao biết là gãy xương mác hay bong gân?

Chỉ chụp X-quang mới chắc chắn. Nếu bạn đau đúng điểm trên xương, sưng nhiều, hoặc không chịu nổi lực lên chân, hãy đi chụp thay vì đoán.

Gãy xương mác bao lâu thì đá bóng lại được?

Thường tính theo tuần đến tháng, tùy vị trí gãy và việc có phẫu thuật hay không. Bạn nên quay lại sân khi bác sĩ xác nhận xương đã liền và cổ chân đã vững, không phải khi hết đau.

Có thể tự chữa bằng thuốc nam hoặc xoa bóp không?

Không nên. Xoa bóp hay nắn bẻ có thể làm xương lệch và tổn thương mạch máu, thần kinh. Hãy cố định chân và đến cơ sở y tế.

Nếu bạn vừa bị một pha va chạm và còn đang phân vân, câu trả lời an toàn nhất là đi chụp phim. Mất một buổi, nhưng tránh được nhiều tháng khập khiễng.